Kazimierz - żydowskie miasteczko

Przed II wojną światową Polska była schronieniem największej żydowskiej społeczności w Europie. Zamieszkiwało ją prawie 3,5 miliona Żydów. 65 tysięcy z nich mieszkało w Krakowie. Kazimierz, dawna dzielnica żydowska stała się swoistym symbolem ponad 800-letniej historii Żydów w Polsce. Spacerując wąskimi uliczkami wciąż odnajdujemy ślady ich bogatej kultury: stare synagogi, cmentarze, domy modlitwy. Kazimierz jest dziś jednym z najważniejszych miejsc na turystycznej mapie Krakowa. Zyskał światową sławę dzięki filmowi Lista Schidlera, który został tu nakręcony w 1993 przez Stevena Spielberga. Kazimierz to także serce towarzyskiego życia Krakowa – słynie z uroczych kafejek i modnych klubów.

Idąc z Rynku Głównego trzeba podążyć ulicą Sienną i dalej prosto Starowiślną. Za skrzyżowaniem z ulicą Miodową skręcamy w prawo – przez zielony skwer do ulicy Szerokiej. Czas przejścia z Rynku ok. 15 min.

Ulica Szeroka

Ulica Szeroka to serce dawnego miasteczka żydowskiego. Do dziś zachowała swój unikalny charakter. Zabytkowe kamienice kryją wiele starych detali architektonicznych, oryginalne stropy czy urokliwe podwórka. Przy placu stały niegdyś cztery synagogi, w domach mieszkali rabini i znani kupcy. Tu znajdowała się siedziba kahału, łaźnia rytualna zwana mykwą (dom nr 6, obecnie w budynku mieści się restauracja), domy modlitwy i cmentarz. Ulica Szeroka ze swą charakterystyczną zabudową i sąsiadującymi z nią 3 synagogami (Stara, Remuh oraz Poppera) wciąż przywołuje atmosferę tego miejsca sprzed wybuchu wojny. To właśnie ten plac stał się scenerią dla filmu Lista Schindlera – Steven Spielberg urzeczony wyglądem krakowskiego Kazimierza postanowił odtworzyć na Szerokiej plac żydowskiego getta (rzeczywisty teren getta znajdował sie po drugiej stronie Wisły, za Kazimierzem). Zielony skwer na Szerokiej to prawdopodobnie teren, gdzie do poł. XVI w. grzebano zmarłych (pierwszy żydowski cmentarz otwarto na Kazimierzu w poł. XVI w.). Dziś stoi tu pomnik upamiętniający żydowskich obywateli Krakowa. Będąc na Szerokiej warto zwrócić uwagę na dom nr 14, w którym urodziła się słynna Królowa Kosmetyków – Helena Rubinstein (ur. 1870)

Wieczorem w restauracjach na Szerokiej organizowane są koncerty tradycyjnej muzyki klezmerskiej. Podczas słynnego Festiwalu Kultury Żydowskiej tu odbywa się finałowy koncert, na który zwykle ściągają tysiące turystów. Krakowski Festiwal Kultury Żydowskiej to największa impreza tego typu w Europie.

Synagoga Remuh i cmentarz

Synagoga Remuh to jedyna czynna świątynia żydowska w Krakowie. To także jedno z najważniejszych miejsc dla historii kultury żydowskiej w Europie, a to za sprawą słynnego rabina Mojżesza Iserlesa Remuh (zm. 1572), który związany był z tą synagogą. Został pochowany na cmentarzu tuż za świątynią. Synagoga ufundowana została w poł. XVI w. przez bogatego kupca z Ratyzbony. Wg tradycji za jego niezwykłą pobożność Bóg obdarował go potomkiem o imieniu Mojżesz Iserles, który stał się jednym z najzacniejszych mężów i wielki rabinem. Świątynia jest nieduża, służyła bowiem jako prywanta modlitewnia. Jej wnętrze zostało niemal całkiem zniszczone przez niemieckich nazistów w czasie II wojny. Z oryginalnego wyposażenia zachował sie pięknie zdobiony XVI w. Aron Hakodesz, w którym przechowywana jest Tora oraz renesansowa skarbonka (tuż przy wejściu). Warto zwrócić uwage na drewniane drzwi w zrekonstruowanej bimie – pochodzą one z jednej z galicyjskich synagog, a datowane są na XVII i XVIII w.

Tuż przy świątyni znajduje się najstarszy zachowany cmentarz żydowski w Krakowie, otwarty w 1553. Macewy wykonane z piaskowca, często z bogatą dekoracją rzeźbiarską oraz hebrajskimi inskrypcjami pochodzą z XVI i XVII w. Spoczęli tu rabini, kabaliści, wizjonerzy , kupcy i lekarze – wokół ich postaci do dziś krążą liczne legendy, nadające Kazimierzowi niezwykłej magii. Za synagogą stoi nagrobek Rabiego Remuh. Cmentarz został częściowo zniszczony w czasie wojny. Fragmenty zniszczonych płyt nagrobnych tworzą dziś ogrodzenie cmentarza – mur na prawo od wejścia nazywany jest często krakowską Ścianą Płaczu.

W sezonie letnim Synagoga Remuh czynna jest od 9.00 do 18.00, z wyjątkiem sobót (Szabas) i żydowskich dni świątecznych. Wchodząc do synagogi lub na cmentarz mężczyźni muszą mieć nakryte głowy (bezpłatnie można pożyczyć jarmułkę).

Synagoga Stara

Synagoga Stara to najstarsza zachowana synagoga w Polsce i jedna z najstarszych w Europie. Wzniesiono ją na początku XV w. Świątynia była przebudowana kilkakrotnie (m.in przez Mateo Gucciego w XVI w., następnie w XVII i XIX w.). W XVI-wiecznej przybudówce znajdowała się galeria dla kobiet. Synagoga Stara była jedną z najważniejszych na Kazimierzu – pełniła bowiem funkcje nie tylko religijne, ale była też ważnym ośrodkiem życia społecznego. Tu czytano królewskie dekrety, tu wygłaszano ważne przemówienia. W XVIII w. świątynia była świadkiem walki rabinatu z ruchem chasydzkim, zakończona klątwą nałożoną na chasydów przez krakowskiego rabina w 1786. Tu także w 1794 Tadeusz Kościuszko wygłosił apel do Żydów o wsparcie dla insurekcji. Dziś Synagoga Stra jest oddziałem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa – ekspozycja prezentuje żydowską kulturę: śwęta religijne i domowe ceremonie. Zobaczyć można m. in. kolekcję chanukowych lampek, grafiki, obrazy, rytualne narzędzia, fragmenty ubioru, zabytkowe naczynia.

Adres: Szeroka 24, czynne Kwiecień – Październik, Pon.10.00 – 14.00, Wt- Niedz 10.00 – 17.00
Listopad - Marzec Pon. 10.00 – 14.00, Wt. Zamknięte, Śr, Czw, Sob, Niedz. 9.00 -16.00 , Piątek 10.00 – 17.00

Synagoga Wysoka

Po wyjściu z Synagogi Starej skręć w lewo, następnie w prawo w ulicę Józefa, gdzie po prawo (kamienica nr 42) stoi dawny Dom Modlitwy Kowea Itim L'Tora i siedziba towarzystwa studiowania Tory. Na fasadzie budynku widoczne sa pozostałości hebrajskiej inskrypcji i Gwiazdy Dawida z datami założenia modlitewni (1810) i jej renowacji. Obok wznosi sie Synagoga Wysoka, zbudowana w latach 1556-63. Sala modlitw, usytuowana zwykle na parterze, tu znajdowała się na pierwszym piętrze, co dało nazwę świątyni. Dziś organizowane są tu czasowe wystawy prezentujące różne aspekty żydowskiej kultury.

Ulica Józefa

Ulica Józefa to symbol Kazimierza i jedna z najbardziej malowniczych ulic dzielnicy. Pełno tu małych kafejek, galerii i antykwariatów. Stare meble, migotliwe światło świec w kawiarniach i drewniane okiennice nadają miejscu przedwojenny jakby charakter. Tu czas się zatrzymał. Atmosfera słynnej ulicy Józefa przywołuje na myśl klimat przedwojennego żydowskiego miasteczka. Warto pamiętać, że przed wojną na Kazimierzu mieszkali tylko ortodoksyjni Żydzi – wiedli tu proste życie, pracując w swoich warsztatach i sklepikach. Żydzi bogaci, zasymilowani, nowocześni rezydowali w bardziej “prestiżowych” dzielnicach miasta. Koniecznie trzeba zajrzeć na podwórko przy ulicy Józefa 12 – malowniczy dziedziniec stał się scenerią jednej ze scen w filmie Lista Schindlera. To miejsce ma także wymiar symboliczny: z dawnego żydowskiego podwórka zobaczyć bowiem można wieżę parafialnego kościoła Kazimierza (kościół Bożego Ciała). Za rogiem skrzyżowanie ulic Rabina Mesiselsa i Bożego Ciała – kolejny przykład skrzyżowania kultur i odwiecznego sąsiedztwa Żydów i chrześcijan. Dziś w sezonie letnim można posiedzieć w tutejszym pubie i sącząc piwo rozkoszować się unikalną atmosferą Kazimierza.

Wychodzimy z podwórka na ul. Mesiselsa i skręcamy w prawo. Mijamy Centrum Kultury Żydowskiej (dawna modlitewnia) i dochodzimy do Placu Nowego.

Plac Nowy

Plac Nowy to wśród Krakowian najbardziej popularne miejsce na Kazimierzu – to bowiem toczy się towarzyskie życie miasta. Plac otoczony jest licznymi knajpkami, w których w południe można leniwie wypić kawę. Wieczorami tętni tu życie, w klubach organizowane są koncerty. Plac jest też sceną wielu kazimierskich imprez, z których najbardziej lubiana to Festiwal Zupy. W niedzielne poranki na Placu odbywa się pchli targ. Nawiązuje on do dawnej funkcji tego miejsca – Plac Nowy był głównym placem handlowym żydowskiego Kazimierza. W okrągłym budynku pośrodku znajdowała się rytualna rzeźnia zwierząt.

Z Placu Nowego skręcamy w ulicę Estery. Dochodzimy do ulicy Miodowej, przy której wznosi się Synagoga Tempel.

Synagoga Tempel

To najmłodsza z krakowskich synagog – ma zaledwie 150 lat... Świątynię wzniesiono w latach 1860-62 dla społeczności Żydów postępowych (Tempel znaczy postępowy). Ich poglądy na tradycję wywoływały wiele konfliktów z ortodoksyjnymi Żydami. Językiem modlitw był nie hebrajski, ale niemiecki lub polski (rzecz nie do pomyślenia w ortodoksyjnej synagodze). Wnętrze świątyni, odrestaurowane kilka lat temu, zachwyca przepychem. Witraże w oknach, mauretańska jakby dekoracja rzeźbiarska i malowidła tworzą niezwykłą atmosferę. Synagoga Tempel jest otwarta dla zwiedzających. Jako modlitewnia wykorzystywana jest tylko okazjonalnie. Odbywają się tu czasem koncerty, np. podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej. Po wyjściu z Synagogi skręcamy w lewo, podążając Miodową dochodzimy do Synagogi Kupa, położonej po prawo w głębi ulicy. Warto wejść do środka, by zobaczyć pozostałości dekoracji malarskiej i piękny Aron Hakodesz z XVII w.

english | polski